Sebastian Branicki

Z Korczak Pro Memoria
Wersja z dnia 20:12, 27 sie 2022 autorstwa Wereszczyński-Korczak (dyskusja | edycje) (→‎Kwestia pochodzenia)
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Sebastian Branicki
Sebastian Branicki.jpg
Sebastian branicki.png
Biskup.png Biskup poznański
Okres sprawowania 1539-1544
Biskup.png Biskup chełmski
Okres sprawowania 1538-1539
Biskup.png Biskup kamieniecki
Okres sprawowania 1536-1538
Rodzina Branicki h. Korczak
Data urodzenia 1484
Data i miejsce śmierci 6 V 1544, Łaskarzew
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Nominacja biskupia 1535

Sebastian Branicki herbu Korczak (ur. w 1484, zm. 6 V 1544 w Łaskarzewie) – kanonik krakowski, gnieźnieński, referendarz koronny 1534 r., biskup kamieniecki 1536 r., chełmski 1538 r., wreszcie poznański od 1539 r., prawoznawca, prekursor kontrreformacji, sekretarz króla Zygmunta I.

Hieronim Łaski jako poseł Jana Zápolyi przed Sulejmanem I

Kwestia pochodzenia

Urodził się w roku 1484 w średniozamożnej rodzinie szlacheckiej, osiadłej w Branicy w parafii radzyńskiej, Siemieniu w parafii parczewskiej i innych dobrach w ziemi łukowskiej (woj. lubelskie). Gniazdem rodowym był zapewne Siemień, za czym przemawia fakt, że Branicki na sejmie krakowskim 1543 r. uprosił u króla dla Mikołaja Branickiego z Siemienia darowiznę drewnianego domu na przedmieściach Parczewa.
Jego rodzice nie są znani, na niedatowanym układzie regulującym prawa własności do Branicy i Zbylutowa oraz ich granicy z Wohyniem i Suchowolą znajdujemy natomiast jego brata - Dominika. Dominik z Branicy jest znany polskim heraldykom; Uruski z Bonieckim zgodnie podają pięciu jego synów: Jana, Pawła, Stanisława, Krzysztofa i Piotra. Na dokumencie tym Sebastian tytułowany kanclerzem gnieźnieńskim, kanonikiem krakowskim i referendarzem Jego Królewskiej Mości. Opis ten pozwala datować pismo na lata 1532-36, gdyż Branicki referendarzem został w 1532 r., zaś od 1536 był już biskupem.
Bliskich Sebastiana podaje także Niesiecki: "Stanisław [Branicki] a bodaj nie brat biskupa w roku 1532. podpisał pewny extrakt". Niedaleką jego rodziną byli też z pewnością Jan, kanonik gnieźnieński z 1521 r., oraz jego bratanek Hieronim Braniccy wzmiankowani przez Bonieckiego.
Kolejne informacje na temat najbliższych Sebastiana znajdujemy w "Wizerunku na kształt kazania uczynionym" biskupa Józefa Wereszczyńskiego z 1585 r., Wereszczyński opisuje tam swoją matkę - Annę Jarocką h. Rawicz jako synowicę Branickiego. Inaczej tekst interpretuje Anna Sitkowa (w książce "O pisarstwie Józefa Wereszczyńskiego"), uznając, iż określenie "synowica" odnosi się do babki biskupa, a matki Jarockiej - Anny Koraczówny z Grzmucina. W tej sprawie najlepiej jednak dać głos Józefowi: "...y wziął był sobie za małżonkę na imię Annę Jaroską we trzynaście lat, dziewkę urodzonego Mikołaja Jaroskiego z Jaroszyna, który był herbu Rawic. Ten Jaroszyn w Radomskim powiecie jest, leży nad samą wioską blisko Kazimierza. A z matki Anny Koraczówny z Grzmocina, herbu Wężyk, mający na głowie koronę złotą, a trzymający w gębie jabłko za szypułkę zielone w czerwonym polu, który Grzmocin jest mila od Radomia: a synowice Księdza Branickiego, Biskupa Poznańskiego, za którego rozkazaniem matka moia była dana, skoro w ośmi leciech do Lublina, do klasztoru Panny Mariey, chcąc tego po niey, aby nie gdzie indziey młode swoje lata trawiła, jeno przy takiey szkole, w którey się ćwiczą panienki uczciwe bogomyślności, żywota świątobliwego, y wszelakich cnót Chrześcijańskich".
Ustalenie dokładnej filiacji między Jarockimi i Branickim jest problematyczne, chociażby z powodu wieloznaczności słowa "synowica" - tom VIII "Słownika Staropolskiego" Polskiej Akademii Nauk definiuje je jako "córka brata w stosunku do stryja" lub "ciotka, bliska krewna", więcej znaczeń podaje J. Łoś w artykule "Nazwy stopni pokrewieństwa i powinowactwa w dawnej Polsce" w miesięczniku "Język Polski" nr 1/1914 - tam wnuczka, siostra matki, córka brata lub siostry dziadka, córka rodzonego brata, pasierbica.
Przedstawione wyżej kwestie otwierają możliwość dywagacji na temat pochodzenia samego Branickiego - jeżeli za Sitkową przyjąć iż synowicą Sebastiana była Koraczówna i założyć tu znaczenie słowa: ciotka - siostra matki, dojść można by do wniosku, że matką biskupa poznańskiego była nieznana imieniem Koracz Grzmucka h. Wąż. Teoria taka miałaby jednak pewien mankament - lata życia biskupa sugerują, iż należał on do tego samego pokolenia, co Anna Koraczówna.
Najlepiej więc pozostać będzie na znaczeniu "bliska krewna".

Początki kariery

Nie wiadomo, czy i gdzie kończył wyższe studia - jego nazwiska brak w spisie uczniów Uniwersytetu Krakowskiego. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi dopiero z roku 1518, gdy już jako człowiek w sile wieku pełnił funkcję proboszcza parafii wrzeszczowskiej w powiecie radomskim województwa sandomierskiego. W 1522 r. wraz z Janem Chojeńskim i innymi wyjechał do Rzymu. Już wówczas uzyskał zapewne protekcję prymasa Jana Łaskiego - od roku 1523 figuruje już w aktach jako kanonik łowicki.
Po powrocie z Włoch dostał się na dwór bratanka prymasa - wojewody sieradzkiego Hieronima Łaskiego - sławnego już natenczas dyplomaty. Powierzono mu wówczas zarząd dóbr wojewody w Rytwianach, co poprawiło jeszcze jego stosunki z rodziną patrona. Koło roku 1526 wysłał swoją krewną - wspominaną wyżej ośmiolatkę - Annę Jarocką do brygidek w Lublinie, świadczący o tym wydarzeniu przekaz jej syna przekręcił nieco B. Paprocki i tak podał w "Herbach rycerztwa": "...była tho synowica Branickiego Biskupa Poznańskiego, który radził y rozkazał dać ją do stanu Małżeńskieo temu Andrzejowi Wereszczyńskiemu. Ale iż nie miała na ten czas thylko trzynaście Lat, dał ją do chowania Ciotce jey Ksieni Małaczyńskiey, u którey mieszkała pięć Lat...".
W roku 1527 Hieronim Łaski opuścił kraj udając się na dwór króla węgierskiego Jana Zápolyi. Zostawiony sam sobie administrator z biegiem czasu dobrze zaznajomił się z prawem polskim, jego wiedza w tej kwestii pozwoliła mu nawet zdobyć pewne względu u królowej Bony. Pobyt na dworze i protekcja monarchini otworzyły mu drogę do wyższych godności - w roku 1530 objął dziekanię kurzelowską; zaś dwa lata później kanclerstwo gnieźnieńskie, w tym samym roku, również za wstawiennictwem królowej, otrzymał urząd referendarza koronnego, pozostający nieobsadzonym po śmierci Mikołaja Zamoyskiego. To stanowisko piastował do roku 1538.

Jakub Uchański h. Radwan - już jako prymas

Przyjaciel rodziny Łaskich - kasztelan krakowski Andrzej Tęczyński oddał Branickiemu pod opiekę przyszłego prymasa Jakuba Uchańskiego, by ten uczył się przy nim o prawie krajowym. Uchański ręczył później, że całą swoją wiedzę w tej kwestii zawdzięczał wyłącznie jemu. Na stanowisku referendarza odznaczył się poprzedzoną długim procesem rewindykacją ogromnych dóbr na Podlasiu zagarniętych bezprawnie przez Radziwiłłów. Majątek wrócił do skarbu koronnego w roku 1536. Prawdopodobnie z powodu tej właśnie sprawy historyk i sekretarz królowej Stanisław Górski nazywał go "pieniaczem" (rabula). Górski żywił do Branickiego także osobistą niechęć, gdyż ten jako biskup chełmski zatrzymał kanonię krakowską, na którą Górski miał ekspektatywę - Stanisław musiał czekać aż do 1539 r. na jej objęcie.
Wspominaną kanonię krakowską otrzymał w 1534 r., w następnym roku gnieźnieńską, wtedy też wyniesiono go zaś na biskupstwo kamienieckie.

Godność biskupia

Kamieniec

Dnia 27 X 1535 r. otrzymał, pozostawione przez przenoszącego się na diecezję przemyską Piotra Gamrata, biskupstwo kamienieckie - prekonizacja miała miejsce 24 IV 1536 r. Branicki nie pragnął tego zaszczytu - chciał nawet ustąpić je bratankowi prymasa kanonikowi krakowskiemu Janowi Łaskiemu - bratu Hieronima, późniejszemu działaczowi kalwińskiemu - zamierzał w ten sposób spłacić dług wdzięczności wobec jego rodziny. Łaski odmówił jednak, swoją decyzję uzasadnił w liście do Branickiego z 1535 r., wyłożył w nim swoje poglądy na temat obowiązków ciążących na episkopacie - poruszał kwestie wielkiej odpowiedzialności ciążącej na biskupach, których najważniejszym zadaniem ma być przecież troska o zbawienie dusz wiernych, będących pod ich pieczą, biskup nie może zajmować się sprawami świeckimi, ani wyręczać wikariuszami, za co kiedyś przyjdzie odpowiedzieć mu przed Bogiem. Przyjacielskie rady nie pozostały bez wpływu na późniejszą działalność Sebastiana.

Prymas Jan Łaski Starszy - z pergaminem i pieczęcią w dłoniach - przed królem Aleksandrem, wobec senatu

Chełm

To trzech latach w Kamieńcu, przypadło mu biskupstwo chełmskie, pozostałe po zmarłym Jakubie Buczackim. Prekonizacja miała miejsce 24 VII 1538 r., katedrę objął zaś najpewniej pięć dni później.

Poznań

Po krótkim pobycie w Chełmie w lipcu 1539 r. został przez króla mianowany biskupem poznańskim, postulowany przez kapitułę 6 VIII i prekonizowany 9 IX 1539 r. Nowe stanowisko otworzyło przed nim wiele możliwości, z których aktywnie korzystał, jego działalność z tego okresu pozwala zaliczyć go, obok Piotra Gamrata, do grupy najwcześniejszych prekursorów kontrreformacji w Polsce.
Zanim biskup zadomowił się w Poznaniu rządy w jego diecezji pełnił substytut Andrzej Przecławski h. Glaubicz - mianowany przez Branickiego wikariuszem generalnym i oficjałem poznańskim, objął biskupstwo dnia 10 XI 1539 r. W grudniu Sebastian powierzył mu zadanie zebrania od duchowieństwa kontrybucji, uchwalonej uprzednio na synodzie prowincjonalnym w Piotrkowie. Pieniądze trafiły do Krakowa w lutym 1540 r. Dnia 10 V 1540 r. odbył się uroczysty wjazd Branickiego na biskupstwo - przy kościele Maltańskim św. Jana witał go liczny orszak duchowieństwa, senatorów wielkopolskich i szlachty oraz tłum mieszczan i ludu. Substytut złożył pełnione funkcje dwa dni później - 12 V 1540 r. Sebastian odwdzięczył się mu mianując go dziekanem poznańskiej kapituły katedralnej (20 X 1540 r.) i nadając wieś Tarnowo.

Jan Łaski Młodszy - bratanek prymasa, organizator Polskiego Kościoła Ewangelicko- Reformowanego; grafika Philipa Galle 1572 r.

Jedną z pierwszych decyzji Branickiego po objęciu biskupstwa było zatwierdzenie i transumpcja przywileju Wawrzyńca, opata benedyktynów w Lubiniu z 25 VI 1540 r., dnia 1 V 1541 r. potwierdził zaś postanowienia statutowe złożone przed nim przez cechy kowali, ślusarzy i bednarzy z pobliskiego Buku (powiat poznański). Prócz tych typowo administracyjnych kwestii Sebastian troszczył się także o podniesienie poziomu moralnego kleru i walkę z herezją. Wytaczał procesy, pozbawiał urzędów i beneficjów kanoników, czy plebanów podejrzanych w wierze, nakładał kary na "bluźnierców i zgorszycieli", czuwał także nad obyczajami diecezjan i kleru. Postawił kilku swoich podwładnych przed sądem biskupim. Jednym z głośniejszych procesów była sprawa dominikanina Andrzeja Samuela z 1541 r.; Andrzejowi, powołanemu wcześniej przez Branickiego na stanowisko kaznodziei przy poznańskiej farze, zarzucano wówczas krzewienie nowinek religijnych, podobny charakter miało także postępowanie przeciwko Janowi Seklucjanowi i jego zwolennikom z 1543 r. Sebastian, tępiąc herezje, sam bardzo gorliwie wypełniał swoje obowiązki biskupie. 16 X 1542 r. odprawił synod diecezjalny w Krerowie w powiecie średzkim, był też jednym z biskupów obok Piotra Gamrata, osobiście biorących udział w synodzie prowincjonalnym w Piotrkowie 17 X 1542 r., z polecenia prymasa ubogaconym przez Marcina Kromera mową "O godnem sprawowaniu urzędu i obowiązków kapłańskich". Branicki miał znaczny wpływ na uchwały tego synodu - najmocniej widać go w postanowieniach mających na celu walkę z heretykami (chociażby ustęp skierowany przeciwko Andrzejowi Samuelowi) i reformę obyczajów kleru. Bronił wpływów Kościoła katolickiego w Polsce wszelkimi dostępnymi sposobami - dnia 25 III 1542 r. podczas sejmu piotrkowskiego, domagającego się między innymi przekazania armat na obronę kraju, wysłał list do papieża Pawła III, w którym zaklinał adresata, "aby nie dopuścił do ograniczenia praw Rzymu i wolności kościelnych, gdyż to w konsekwencji może doprowadzić do upadku Kościoła katolickiego w Polsce". W tym samym roku, wraz z innymi hierarchami, sprzeciwiał się obsadzeniu arcybiskupa Uppsali Johannesa Magnusa na stanowisku kanonika poznańskiego przez tegoż papieża.
20 VII 1543 r. zatwierdził cechowi krawieckiemu w Śródce (dziś część Poznania) statut cechowy wzorowany na chwaliszewskim, ten sam statut potwierdzony dodatkowo przez rajców miejskich zatwierdził ponownie w transumpcie z 19 VIII 1543 r.
Na mocy przywileju nadanego mu przez Zygmunta I w 1544 r. Branicki założył na obszarach dwóch wsi: Stoczka i Kawęczyna - w 1547r. określanego mianem "Konwenczyn" - miasto, nazwane od jego imienia Sebastianowem, a następnie Stoczkiem. Miasteczko to otrzymało prawa magdeburskie, J. Święcicki podaje również, że powstał w nim niewielki zamek. Miejscowość ta w aktach XVI-wiecznych bywa nazywana "Stok", "Sebastianów", bądź też "Sebastianowo", współcześnie zaś nosi nazwę Stoczek Łukowski.

Akademia Lubrańskiego

Otoczył swoją opieką Akademię przy Bazylice archikatedralnej Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Poznaniu, założoną wcześniej w 1519 r. przez biskupa Jana Lubrańskiego, powołał do niej wielu wybitnych profesorów, jak np. matematyka Lamchowjusza, fundował także liczne stypendia zagraniczne dla mniej zamożnych, jak chociażby późniejszego leksykografa i socyniana Jana Mączyńskiego. Wspierał także innych ludzi nauki, wśród których Hieronima Bużeńskiego, którego uczynił też swoim skarbnikiem. Ten ostatni na skutek tej służby tak dobrze odnalazł się w kwestiach finansów, że w przyszłości został nawet podskarbim wielkim koronnym.

Płyta nagrobna Sebastiana Branickiego w Poznaniu

Biskup poświęcał także wiele czasu na rozstrzyganie konfliktów między swoimi diecezjanami, sprawował sądy i łagodził spory, tak między duchownymi, jak również świeckimi, zakonnymi, magistratami, mieszczanami, panami, czy włościanami. Przed jego sądem stawali częstokroć ludzie znani i wysoko postawieni, wśród nich na przykład: Rafał Leszczyński, Jakub Ostroróg, Janusz Latalski, Jakub Wedelicki, sądził także sprawy opatów bledzewskich, paradyskich, ksieni w Owińskach i innych. Dbał o stan i rozwój swojej diecezji - ustalił jej granice z biskupstwem płockim, z własnych środków wyłożył na naprawę katedry. Starał się także o szybkie załatwianie spraw w kurii biskupiej.

Kres żywota

Zmarł w wieku sześćdziesięciu lat umęczony podagrą, zgon nastąpił 6 V 1544r. w Łaskarzewie - dobrach biskupich. Współcześni mu wspominali go dobrze, uważany był za człowieka mądrego i pracowitego, sumiennie wypełniającego obowiązki tak biskupie, jak senatorskie. "Dulcis patriae yerus amator fuit" - pisze o nim Andrzej Przecławski, opiewający w pośmiertnym epigramie jego zalety: pobożność, wrażliwość na cierpienie ubogich i opuszczonych, "których całe rzesze karmił i przyodziewał". Jego ciało zostało sprowadzone do Poznania i pochowane w katedrze w Kaplicy Mansjonarskiej dnia 5 VI 1544 r.

Grobowiec

Jego grobowiec do dziś można podziwiać w Bazylice archikatedralnej Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Poznaniu. Na nagrobnej płycie z czerwonego marmuru znalazła się całopostaciowa rzeźba wyobrażająca spoczywającego pod nią hierarchę. Jak przypuszczają Cercha i Kopera w publikacji "Giovanni Cini z Sienny i jego dzieła w Polsce", autorem ów dzieła był wzmiankowany w tytule książki Giovanni Cini - włoski rzeźbiarz zaproszony do kraju przez Zygmunta I, do pracy nad Kaplicą Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii oraz św. Barbary na Wawelu (dziś szerzej znanej jako Kaplica Zygmuntowska), wśród jego dzieł także nagrobek biskupa Konarskiego w Katedrze Wawelskiej.
W marmurze, postać biskupa, leżącego na wznak z dwoma poduszkami pod głową, w albie z parurami, kapie i infule, z księgą w prawej i pastorałem w lewej dłoni, u stup jego tarcza z rodzinnym herbem - Korczakiem, wkoło napis: HIC SEPVLVS IACET PxMVS DOMINVS SEBESTIANUS BRANICZKI EPISCOPVS POZNANIEN MORTVVS DIE SEXTA MAII ANNO MDXLIIII ETATIS SVAE ANNO D.

Źródła

  • B. Paprocki, Gniazdo Cnoty, Kraków 1578
  • B. Paprocki, Herby Rycerstwa Polskiego na Pięcioro Xiąg rozdzielone, Kraków 1584
  • J. Wereszczyński, "Wizervnk na ksztalt kazania vczyniony o wzgardzie smierci y swiata tego nędznego", Kraków 1585
  • K. Niesiecki, Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J.: powiększony dodatkami z późniejszych autorów, Lipsk 1839
  • A. Boniecki, Herbarz polski, Warszawa 1900
  • S. Uruski, "Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. T.1.", Warszawa 1904
  • Ks. K. Mazurkiewicz, W. Pociecha, "Branicki Sebastian" w: "Polski Słownik Biograficzny. T. 2". Kraków 1936
  • T. F. Mayer, The Correspondence of Reginald Pole: Volume 1 A Calendar, 1518–1546
  • A. Wyczański, "Między kulturą a polityką. Sekretarze Zygmunta Starego 1506-1548", Warszawa 1990

  • T. Zielińska: "Poczet polskich rodów arystokratycznych", Warszawa 1997
  • A. Sitkowa, "O pisarstwie Józefa Wereszczyńskiego. Wybrane problemy", Katowice 2006
  • P. Mazur, Poczet biskupów chełmskich obrządku łacińskiego, Chełm 2012
  • K. R. Prokop, "Nekropolie biskupie w nowożytnej Rzeczypospolitej (XVI–XVIII w.)", Kraków-Warszawa 2020
  • Internetowy polski słownik biograficzny [[1]]
  • Catholic-hierarchy.org [[2]]
  • Prymaspolski.pl [[3]]
  • Braniccy.pl [[4]]
  • Wikipedia.org